Rozwój układu odpornościowego u dziecka po 1. roku

Czego dowiesz się z artykułu?

• Czym jest i jak działa układ odpornościowy u maluszka?
• Jak rozwija się układ odpornościowy u małych dzieci?
• Jak wspierać układ immunologiczny juniora?

Masz wrażenie, że Twoje dziecko ciągle choruje? Lekki katar szybko przechodzi w kaszel, a po kilku tygodniach pojawia się kolejna infekcja? Często właśnie tak wygląda codzienność maluchów po 1. roku życia, zwłaszcza gdy rozpoczynają przygodę ze żłobkiem lub przedszkolem. W tym czasie trwa rozwój układu immunologicznego, a organizm juniora uczy się rozpoznawać i skutecznie zwalczać napotkane drobnoustroje. Choć bywa to wyzwaniem dla całej rodziny, jest częścią naturalnego procesu dojrzewania odporności. Zrozumienie, na czym polega ten etap, może pomóc Ci spojrzeć na infekcje z większym spokojem i świadomie wspierać zdrowie dziecka.

Czym jest układ odpornościowy i jak działa u małego dziecka?

Układ odpornościowy, nazywany także immunologicznym, chroni organizm przed zakażeniami. W jego skład wchodzą m.in. grasica, śledziona, szpik kostny, migdałki i węzły chłonne. Zadaniem wymienionych narządów jest rozpoznanie patogenów i uruchomienie odpowiedniej reakcji obronnej, aby je wyeliminować z organizmu¹. 

U małego dziecka mechanizmy związane z odpornością nie funkcjonują jeszcze tak sprawnie jak u osoby dorosłej. W pierwszych miesiącach życia istotną rolę odgrywają przeciwciała przekazane przez mamę w czasie ciąży. To tzw. odporność wrodzona (nazywana też nieswoistą). Z czasem poziom przeciwciał spada i dziecko musi samodzielnie wytworzyć własną odpowiedź immunologiczną (swoistą). Dlatego z każdą przebytą infekcją organizm maluszka zapamiętuje drobnoustroje i uczy się, jak sobie z nimi radzić w przyszłości¹. U dzieci karmionych piersią istotną rolę w budowaniu odporności odgrywają także składniki mleka mamy, m.in. HMO, czyli oligosacharydy mleka kobiecego.

Rozwój układu odpornościowego u dzieci – etapy

Odporność dziecka zaczyna się kształtować w okresie płodowym, kiedy maluszek jest jeszcze w brzuchu mamy. Choć noworodek po przyjściu na świat wydaje się bezbronny, w rzeczywistości rodzi się już z pewnym gotowym zestawem „narzędzi” do walki z drobnoustrojami. Na początku nie działają one jednak w pełni sprawnie, więc organizm maluszka jest bardziej podatny na infekcje niż ma to miejsce w przypadku dorosłych. Układ odpornościowy potrzebuje czasu, aby w pełni dojrzeć i zacząć skutecznie pracować, dlatego odporność dziecka na starcie potrzebuje szczególnego wsparcia².

Odporność u dzieci w różnym wieku

Między 1. a 3. rokiem życia dzieci szczególnie często zmagają się z infekcjami górnych dróg oddechowych. Nie jest to sygnał, że odporność malucha jest słaba – świadczy to o jej intensywnym dojrzewaniu. Pediatrzy uspokajają, że na tym etapie nawet 8-10 takich epizodów w ciągu roku mieści się w granicach normy³.

Sytuacja zaczyna się zmieniać między 4. a 6. rokiem życia, kiedy liczba zachorowań zwykle stopniowo spada⁴. Wynika to z faktu, że junior posiada już lepiej wykształconą tzw. pamięć immunologiczną, dzięki której organizm sprawniej rozpoznaje i zwalcza znane mu drobnoustroje chorobotwórcze, czyli patogeny. Proces kształtowania się odporności trwa jednak znacznie dłużej. Badania potwierdzają, że układ immunologiczny osiąga swoją dojrzałość dopiero wtedy, gdy dziecko ma 12 lat².

Wspieranie układu odpornościowego u dziecka po 1. roku życia

Po ukończeniu 1. roku życia maluszek wkracza w etap większej samodzielności. Zmienia się dieta juniora i jego zapotrzebowanie na składniki odżywcze, rośnie aktywność fizyczna i liczba kontaktów społecznych. To wszystko ma wpływ na układ immunologiczny malucha.

Zapobieganie infekcjom u dzieci po 1. roku życia

Jednym z ważnych czynników wzmacniania odporności jest prawidłowe żywienie. Aby szkrab dobrze radził sobie z patogenami, jego dieta powinna dostarczać odpowiedniej ilości białka oraz tzw. immunoskładników, czyli żelaza, cynku oraz witamin A, C, E i D, które mają wpływ na regulowanie odpowiedzi immunologicznej. W kształtowaniu odporności ważną rolę odgrywają także wielonasycone kwasy tłuszczowe (w tym DHA z rodziny omega-3), które znajdują się m.in. w rybach morskich, olejach roślinnych, awokado czy orzechach². 

Aby wzmocnić odporność dziecka, możesz pomyśleć również o podawaniu mu probiotyków, czyli dobroczynnych bakterii. Szczególnie polecane są szczepy z rodzajów Lactobacillus oraz Bifidobacterium. Zastosowanie tego typu produktów warto skonsultować z lekarzem, który poleci Wam najlepsze preparaty⁵. Źródłem określonych szczepów bakterii w diecie dziecka po 1. roku życia mogą być także produkty na bazie mleka stworzone specjalnie z myślą o potrzebach juniorów. W jadłospisie maluszka warto uwzględnić też naturalne napoje fermentowane, takie jak jogurt czy kefir, które stanowią znakomite źródło pożytecznych bakterii. Ich dodatkowym atutem jest zawartość niewielkiej ilości laktozy. Działa ona jak naturalna pożywka, która wspiera rozwój i namnażanie dobrych drobnoustrojów. Równie ważne są prebiotyki (np. oligosacharydy), które wspierają rozwój dobrych bakterii w brzuszku dziecka². 

Jeśli chcesz zadbać o zdrowie dziecka, warto pamiętać też o kontrolowaniu jego masy ciała. Zarówno niedożywienie, jak i nadwaga i otyłość mogą wpłynąć na odporność maluszka. W zapobieganiu chorobom niezwykle ważne są także codzienne nawyki i styl życia szkraba. Jednym z najskuteczniejszych sposobów na „hartowanie” organizmu jest regularna aktywność fizyczna na świeżym powietrzu, bez względu na panującą aurę⁵. 

Równie istotną rolę odgrywa odpowiednia ilość i jakość snu dziecka. Dzięki niemu układ immunologiczny może odpocząć i nabrać sił do walki z drobnoustrojami. Należy również unikać dymu tytoniowego w otoczeniu malucha oraz dbać o higienę, która w prosty sposób ogranicza kontakt z chorobotwórczymi patogenami⁵. 

Aby zmniejszyć podatność dziecka na infekcje, warto zadbać też o to, aby szkrab czuł się kochany i bezpieczny. Stres – nawet u tak małego człowieka – może przyczynić się do obniżenia odporności. Pójście do żłobka lub przedszkola, powrót mamy do pracy z urlopu macierzyńskiego, przeprowadzka czy pojawienie się rodzeństwa bywa dla maluszka emocjonalnym przeżyciem. Dlatego w trudniejszych dla Was sytuacjach otocz dziecko szczególną opieką³.

Przeczytaj nasz poradnik „Jak budować odporność dziecka”.

Podpowiadamy w nim, jak możesz na co dzień wspierać zdrowie maluszka.

Budując odporność szkraba, nie można pominąć też szczepień ochronnych. To jeden z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania poważnym chorobom zakaźnym. Po 1. roku życia realizowane są kolejne dawki szczepień obowiązkowych. Warto porozmawiać z pediatrą także o szczepieniach zalecanych (m.in. przeciw grypie czy ospie wietrznej)⁵.

Zapobieganie infekcjom u dzieci w okresie przedszkolnym

W wieku 4-6 lat ogromną rolę odgrywa edukacja zdrowotna maluszka. Poza nauką starannego mycia rączek (po skorzystaniu z toalety czy powrocie ze spaceru) oraz zasłaniania ust łokciem podczas kaszlu i kichania, warto wyrabiać w dziecku nawyk unikania dzielenia się sztućcami, kubeczkami czy brania do buzi wspólnych zabawek. Dobrym pomysłem jest również wpajanie szkrabowi zasady używania wyłącznie własnego ręcznika lub jednorazowych chusteczek higienicznych. Ważne jest także, aby maluch wiedział, że brudne rączki powinien trzymać z dala od okolic oczu, nosa i buzi, co ogranicza przenoszenie drobnoustrojów do wnętrza organizmu.

W większości przypadków powtarzające się infekcje w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym są elementem naturalnego procesu, jakim jest ciągły rozwój układu odpornościowego juniora. Każdy katar czy lekka gorączka to dla systemu obronnego dziecka ważna lekcja, dzięki której z roku na rok staje się ono odporniejsze na bakterie, wirusy i grzyby. Zamiast niepokoju warto zachować spokój i wspierać malucha zdrowymi nawykami oraz bliskością. Taki „trening” pozwala systemowi immunologicznemu dojrzeć i zbudować solidną tarczę ochronną na przyszłość.